Документарниот филм „Медена земја“ на режисерите Тамара Котевска и Љубомир Стефанов, со сите бројни награди, признанија и номинации, на различни континенти и на многубројни фестивали, доби јасна естетска верификација од глобалната филмска заедница за своите филмски вредности. Она што на ова уметничко дело му дава дополнителна и многу, многу специфична вредност е етичката парадигма која филмот ја прикажува на големото платно, со силна порака за одговорност кон природата, кон светот во кој живееме и кон иднината во која треба да живеат следните генерации.
Доколку се направи анкета меѓу гледачите кој е главниот лик во филмот „Медена земја“, без сомнение сите што го имаат гледано филмот – па дури и оние кои не го гледале, но биле изложени на медиумски текстови за него – би рекле дека тоа е приказна за жената на средни години Атиџе Муратова и нејзиниот обид да опстане во мизерни услови благодарение на својата професија – собирање мед од диви пчели. И, секако, тоа е вистина. Не само на нивото на впечаток кај еден обичен гледач, туку и во согласност со строгите принципи на драматургијата и структурата на раскажување. Сепак, ова излагање има цел да отвори една малку поинаква перспектива, без да ги оспори традиционалните постулати на драматургијата, но со амбиција да ги ослободи од нивниот нужно антропоцентричен светоглед. Да се земе предвид можноста главни ликови на приказната да се токму дивите пчели и нивната борба за опстанок, во услови создадени од мизерната човечка природа. Можеби сега се чувствуваат еко-фундаменталистички вибрации, но сепак постои важно и суштинско објаснување за ова специфично читање на филмот „Медена земја“.
Од тематски аспект, филмот „Медена земја“ се занимава со егзистенцијални и социјални прашања. Тој раскажува приказна за културата и филозофијата на живеењето во длабоко чувствителен и предизвикувачки економски контекст. Ако сакаме да одиме до крајните граници на размислувањето, може да се каже дека „Медена земја“ со своите етички и естетски ставови ни покажува зошто модерното општество е осудено на пропаѓање.
Во овој контекст, екологот и филозоф Марк Сагоф вели дека ако признаеме дека (1) утопискиот капитализам е мртов; (2) концептите на ресурсната и на благосостојбената економија се во голема мера застарени и ирелевантни, тогаш јавноста ќе мора да бара други концепти и културни традиции за решавање на еколошките и социјалните проблеми. За да се постават овие приоритети, мора да се разликува чистото од загаденото, природното од вештачкото, возвишеното од приземното, доброто од лошото и исправното од погрешното. Тоа се научни, културни, естетски, историски и етички разлики. (Sagoff, 2007, 22)
За да се воспостави нов однос кон светот и животот, нов дискурс кон нас и нашата планета, како и за да се разбере како „Медена земја“ како едно уметничко дело може да ги унапреди овие цели, потребно е подлабоко да се навлезе во еколошката филозофска мисла, која открива бројни дијалектички и идеолошки противречности што ги содржи.
Што всушност подразбираме кога велиме еколошка етика? Според Stanford Encyclopedia of Philosophy, еколошката етика е дисциплина во филозофијата која ја проучува моралната релација на човекот со екосистемот, како и вредноста и моралниот статус на животната средина и нејзините не-човечки содржини. Оваа дисциплина ги опфаќа темите како: предизвикот што еколошката етика го упатува кон антропоцентризмот во традиционалната западна етичка мисла; поврзаноста на длабоката екологија, феминистичката еколошка етика, анимизмот и социјалната екологија; зачувувањето на биодиверзитетот како етичка цел; пошироките грижи на некои мислители за дивината и сиромаштијата; етиката на одржливоста, климатските промени итн. (Brennan, 2021)
Постојат директни врски со филмот „Медена земја“ во речиси секоја од овие теми. Кај антропоцентризмот, литературата за еколошката етика што се однесува на разликата меѓу инструментална и внатрешна вредност има значајна улога. На пример, пчелите имаат инструментална вредност за луѓето бидејќи тие се хранат со медот добиен од нив, а храната е средство за опстанок. Но, прашањето е дали пчелите имаат вредност и сами по себе, независно од човекот. Ако веруваме дека сè постои поради човекот, тогаш сме приврзаници на една од доминантните антропоцентрични концепции за светот. Многу традиционални западни етички перспективи, сепак, се антропоцентрични, односно човеково-центрирани. Така, драматурзите најчесто сакаат да ја цитираат „Поетиката“ на Аристотел, каде што се вели дека „природата ги создала сите нешта токму заради човекот“ и дека вредноста на нечовечките нешта во природата е само инструментална. Воопшто земено, антропоцентричните позиции тешко наоѓаат начин да објаснат што е погрешно во суровиот однос кон нечовечките животни, освен дотолку доколку таквиот однос може да доведе до катастрофални последици за човековите суштества.
Бидејќи антропоцентризмот е суштината на главниот конфликт меѓу протагонистот и антагонистот во филмот „Медена земја“, главниот лик Атиџе верува дека пчелите имаат иста вредност како и луѓето во природата; медот е нивен, па затоа таа неколкупати ќе го употреби глаголот „земам“ во смисла дека присвојува нешто што не ѝ припаѓа. Од друга страна, номадот Хусеин, кој се доселува во нејзиното напуштено село со своето семејство и со стоката, верува дека сè може да се култивира и со тоа да стане човечка сопственост. Тој тврди дека пчелите му припаѓаат нему бидејќи кошниците се негови, и затоа има целосно право на нивниот мед, како и право да одлучува за нивната судбина. Во еден момент дури и ѝ се заканува на Атиџе дека, доколку отидат на суд, тој би ја добил парницата. И да, најверојатно би победил.
Овој момент во филмот потсетува на познатиот предлог на екологот и правник Кристофер Стоун од пред половина век, кој предложи дрвјата и другите природни објекти да имаат барем ист правен статус како корпорациите. Забележително е дека во минатото постоел познат судски процес во кој Sierra Club се обидела да го спречи Walt Disney Enterprises да изгради автопат низ Националниот парк Секвоја за свои цели. Стоун аргументирал дека, доколку на дрвјата, шумите и дивите животни им се даде правен статус, тие би можеле да бидат претставувани во судовите од групи како Sierra Club. Понатаму, како и секое друго правно лице, овие природни нешта би можеле да бидат бенефициенти на обесштетување доколку се покаже дека претрпеле штета поради човекова активност. Кога случајот стигнал до Врховниот суд на САД, со тесно мнозинство било утврдено дека Sierra Club не ги исполнува условите за поднесување тужба. Сепак, во издвоено мислење на малцинството, судиите Даглас, Блекман и Бренан го споменале аргументот на Стоун: неговиот предлог за давање правен статус на природните нешта, рекле тие, би овозможил интересите на заштитата, потребите на заедницата, па дури и бизнис интересите да бидат претставени, дебатирани и решавани пред суд. (Brennan, 2021)
Како заклучок, илјадници пчели можат да бидат убиени во дивината, но тоа не претставува убиство за кое некој ќе биде одговорен, бидејќи тие пчели се „не-субјекти“ и не му припаѓаат на никого. Од друга страна, ако некој уништи нечии кошници, ќе биде должен да одговара за направената штета. Десетици говеда можат да загинат поради негрижа (како што се случува со номадите во „Медена земја“), но никој не е повикан на одговорност затоа што животите на кравите се сопственост на нивниот сопственик, а економската штета ја сноси самиот сопственик. Вака изгледа нашиот антропоцентричен свет. Антропоцентричната ориентација, измешана со капиталистичкото консумеристичко лудило, неизбежно го детерминира вредносниот систем во кој живееме.
Дури и кога се грижиме за животните, тоа го правиме од себични причини. Ним им ги градиме живеалиштата. На пример, пчеларите ги конструираат своите кошници наместо пчелите да живеат во природните засолништа – во шуплини на дрвја или во карпи. За храната да им биде поблиску на луѓето, кошниците се поставуваат долж патиштата, не затоа што тоа им одговара на пчелите, туку затоа што ни одговара нам – на луѓето, како консументи. Впечатлива е сцената во „Медена земја“ со крупен кадар, во која две пчели се спасуваат една со друга од локвата за да си помогнат да се искачат на листот. Една симболика упатува на солидарноста како етичка вредност, а втората, можеби поважна за ставот на филмот, е дека пчелите, оставени сами на себе, ќе се борат со опасностите што демнат без ничија надворешна, вештачка помош, водејќи се единствено од своите инстинкти. Во тој контекст, грижата на Атиџе за нејзината стара и изнемоштена мајка, саможртвата да остане сама, без свое семејство, за да не ја напушти мајка си, е мошне силна порака за солидарност и човечност. Но, втората симболика – апелот на пчелите низ целиот филм: „Оставете нè на мира“ – е важен аспект на еколошката етика и т.н. длабока екологија.
Во сцената во која Атиџе и мајка ѝ јадат лубеница од селскиот панаѓур, тие водат ваков разговор: „Блага ли е?“, прашува мајката. „Да, од градината е.“ „Не како тие на пазарот. Без хемикалии,“ одговара Атиџе. Забележете ја разликата меѓу наметнатиот вкус и оригиналниот вкус. Ова ме потсети на нешто. Кога една моја пријателка беше на службено патување во Африка, еден од најголемите нејзини впечатливи доживувања беше вкусот на бананите. Добро, но колку може да биде различен вкусот на бананите? Бананите имаат вкус на банани. „Не, не,“ рече таа, „немаат никаква врска со тие од нашите пазари.“ Може да се заклучи дека оригиналниот вкус на бананите бил изменет кога биле доближени до човечките заедници и до континентите на потрошувачката.
Ако ова беше единствената трансформација, можеби би можело да се прифати како маргинална дозвола. Но не беше. Научивме хемиски да создадеме нешто слично по вкус и арома. Така денес, во супермаркет, можете да купите минерална вода со вкус на банана и гуава, на пример, но таа вода нема никаква врска ниту со банана, ниту со гуава. Многу е веројатно дека никогаш во животот не сте пробале гуава, но во меѓувреме оваа минерална вода ви станала омилена. Лажни вкусови, ароми, лажни стимули за сетилата – сето ова неизбежно води кон лажни вредности. Бидејќи ако станете редовен консумент на една лага, таа неминовно станува вредност за вас. Луѓето имаат тенденција да го оправдуваат своето однесување, па ако се корисници на една лага, за да се оправдаат пред себе и пред другите, тие се принудени да ја третираат лагата како вредност.
Како можно решение на овој општествен конструкт, доаѓаме до следното важно прашање – одржливоста и грижата за идните генерации. The Rolling Stones пеат во една своја песна: „You can’t always get what you want.“ Дали тоа е нешто лошо? Дали општеството, образованието, уметностите и државните политики секогаш треба да се стремат кон тоа луѓето да бидат снабдени со сè што сакаат? Дали уметниците, филмаџиите, треба да имаат улога во учење на граѓаните кои желби имаат вистинска вредност, а кои не, или пак треба да останат неутрални по тие прашања? (Desjardins, 2013, 73)
Пред триесет години, Обединетите нации формираа комисија за справување со прашања за економски развој, заштита на животната средина и одговорност кон идните генерации. Оваа комисија ја објави книгата „Our Common Future“, во која беше понудена дефиниција што стана стандардна етичка одредница на одржливиот развој: „Тоа е развој кој ги задоволува потребите на сегашноста без да ја загрози можноста идните генерации да ги задоволат своите сопствени потреби.“ (Desjardins, 2013, 74) Приказната на осиромашената Атиџе Муратова е токму приказна за жена на работ на исчезнување и далеку од цивилизацијата (и можеби токму поради тоа), но која сепак останува стопена со природата и одговорна за опстанокот. Зарем Атиџе, преку својата лична еколошка етика, всушност не ја преведува оваа дефиниција во едноставна, моќна порака, изразена на разбирлив, хуманизиран јазик и кажана преку нејзината топла, допирлива, интимна човечка приказна? Што е тоа „Половина за мене, половина за пчелите“ ако не грижа за одржливоста на целата природа, а не само на луѓето?
Џозеф Дежарденс, во својата книга „Environmental Ethics“, обработува неколку суштински прашања за човештвото: Дали сегашните генерации треба да се жртвуваат за благосостојбата на идните генерации? Дали потомството има права и дали ние имаме должности кон луѓе кои сè уште не постојат? Дали сите сегашно живи луѓе ја носат истата мера на одговорност кон идните генерации или тоа варира во зависност од богатството или културната припадност? (Desjardins, 2013, 76)
„Земи половина, остави половина, за твоите пчели да не ги нападнат моите,“ вели Атиџе во филмот. Изгубената хармонија значи дисхармонија, а дисхармонијата значи неволја за сите, не само за еден, бидејќи заедницата е дел од целината. Кога ќе го изедеме сиот мед, пчелите мора да нападнат други пчели во дивината за да преживеат. Како резултат на тоа, рамнотежата е нарушена. Зар тоа не е накратко историјата на човештвото – историја на војни и конфликти?
Етиката на зачувување, заштита и разумна употреба на ресурсите за обезбедување опстанок на оние што допрва треба да се родат станува исто толку важна колку и етичките правила за тоа како треба да се третираат сегашно живите луѓе, животни и други живи суштества. Но оваа грижа содржи и една стапица. Филмот ја прикажува таа стапица многу добро во моментот кога Хусеин алчно го истискува целиот мед од кошниците и на тој начин ги уништува и своите и семејствата на пчели на Атиџе. Тој потоа му го објаснува тоа на својот бунтовен син велејќи: „Ова го правам за тебе. Мене ништо не ми треба. Веќе го имам она што ми треба. Не многу, но доволно. Но тебе ти треба.“ Иднината на децата, на идните генерации, на нацијата и слични демагошки бесмислици секогаш служат како покритие за злото. Децата често служат како изговор, што е одвратно.
На крај, еколошката етика на „Медена земја“ изгледа дека преовладува. Ќе го нагласам зракот оптимизам во филмот – или човештвото ќе излезе од матрицата на антропоцентризмот, или светот ќе најде начин да нè отфрли. „Ќе има ли пролет?“, ја прашува Атиџе својата слепа мајка. „Се разбира дека ќе има пролет,“ е нејзиниот последен одговор, непосредно пред да почине. Да, ќе има пролет. Со нас или без нас.
Објавено во „Филозофија и филм“ 2011 година
Литература
Аристотел. (2003). Никомахова етика. Скопје: Три.
Attfield, R. (2018). Environmental Ethics: A Very Short Introduction. Oxford: Oxford University Press.
Brennan, A. (2021). “Environmental Ethics.” Stanford Encyclopedia of Philosophy. [cited 2021 May 24] Available from: https://plato.stanford.edu/entries/ethics-environmental/
Desjardins, J. R. (2013). Environmental Ethics. 5th Edition. Wadsworth: Cengage Learning.
Hourdequin, M. (2015). Environmental Ethics: From Theory to Practice. Bloomsbury Publishing (ebook).
Light, A. Rolston, H. (Editors). (2002). Environmental Ethics: An Anthology (1st Edition), Malden (US): Wiley-Blackwell. Sagoff, M. (2007). The Economy of the Earth. Cambridge (UK): Cambridge University Press.
